We verlangen vaak naar verandering die blijft: gedragen, voelbaar en betekenisvol. Maar de wereld is te complex om vooraf te voorspellen wat zal werken. Daarom is experimenteren een goede manier om uit te testen wat er werkt en wat niet.
Zoals in onze blog over doen alsof wordt beschreven, begint verandering vaak bij spel: een tijdelijke ruimte waarin we nieuwe afspraken maken, nieuwe rollen uitproberen en nieuwe werkelijkheden verkennen. Precies dat is de essentie van experimenteren: we doen alsof het al anders is, zodat we kunnen voelen wat dat met ons doet.
Doen verandert gedrag
Bert Smits, doorbraakarchitect en bestuurder bij Tweeperenboom: “Tijdens mijn lerarenopleiding werd ik verplicht om “je” en “jij” te gebruiken. In het begin voelde dat onnatuurlijk, bijna gemaakt. Maar door het te doen, begon het vanzelf natuurlijk te voelen. Wat eerst fake lijkt, kan door herhaling echt worden.”
Dat principe geldt voor veel vormen van verandering. Als je bijvoorbeeld elke dag drie zaken opschrijft waarvoor je die dag dankbaar bent, word je ook écht dankbaarder en zelfs gelukkiger.
“Experimenteren is dus niet zomaar een actie. Het is een manier om beweging te creëren, om de werkelijkheid binnen te stappen en te ervaren wat werkt en wat niet. Op papier kan alles kloppen, maar pas in de realiteit ontdek je de fricties, de verrassingen en de onverwachte schoonheid (de collateral beauty) die je vooraf nooit had kunnen bedenken”, aldus Bert.
Geen experiment zonder reflectie
Een experiment is pas een experiment als er reflectie volgt. Niet alleen: ‘Wat hebben we gedaan?’ maar ook: ‘Wat gebeurde er met mij?’ ‘Wat gebeurde er met de ander?’, ‘Wat gebeurde er met de situatie?’, ’Brengt dit ons dichter bij ons doel?’
Reflectie maakt leren mogelijk. Zonder reflectie blijft een experiment gewoon een actie.
Experimenten kunnen ons ook duidelijk maken wat de mogelijke winst is. Want verandering gaat bijna altijd gepaard met verlies. In deze blog over ‘levend verlies’ wordt helder uitgelegd hoe mensen vaak rouwen om wat wegvalt: routines, zekerheden, rollen.
Een experiment kan dan die laag verzachten: het maakt de mogelijke winst tastbaar. Het creëert een gedeelde realiteit en zorgt voor referentie-ervaringen die je als team kan gebruiken om naar de aankomende verandering te kijken.
Nog niet definitief
Een bijzonder krachtig element van experimenteren is dat we expliciet afspreken dat het maar alsof is. Bert Smits: “Het is spelen, testen, verkennen: nog niet definitief. Precies daardoor durven mensen sneller mee te stappen. De drempel zakt wanneer iets nog niet “voor echt” is. Awel ja, dan kunnen we het proberen, wordt plots een haalbare gedachte.”
Die tijdelijke speelruimte maakt het comfortabeler om risico’s te nemen, nieuwe rollen uit te proberen en gedrag te testen zonder dat het meteen vastligt. Zo ontstaat een veilige zone waarin verandering kan groeien.
Experimenteren brengt ook energie. Het maakt verandering voelbaar en levendig. Mensen ervaren dat er iets beweegt, dat er vooruitgang is. Dat gevoel van ‘alive zijn’ is vaak precies wat nodig is om een veranderproces opnieuw zuurstof te geven.
Experimenten creëren motivatie
Volgens de motivatietheorie van Maarten Vansteenkiste (het ABC-model) groeit motivatie wanneer drie psychologische basisbehoeften vervuld zijn:
- Autonomie: zelf keuzes kunnen maken
- Betrokkenheid: verbinding ervaren
- Competentie: voelen dat je iets kan
Bert Smits verduidelijkt: “Experimenten raken aan alle drie. Door te doen, ervaar je competentie. Door samen te experimenteren, groeit verbondenheid. En doordat een experiment altijd een keuze is, versterkt het autonomie. Zo ontstaat een opwaartse spiraal: doen geeft energie om nog meer te doen.”
Drie tips om experimenteren écht te laten werken binnen jouw organisatie
1. Maak het betekenisvol en samenhangend
Een experiment moet waarde creëren op meerdere niveaus. Liever één vak of één team dat iets radicaal anders probeert, dan overal kleine losse acties die niets veranderen. Kies iets dat logisch, samenhangend en voldoende verregaand is om echt effect te hebben.
2. Ga all the way: ook fysiek
Een experiment is geen halfslachtige test. Als je iets anders wil doen, doe het dan ook écht anders. Schuif de bureaus tegen elkaar. Richt een lokaal volledig opnieuw in. Verander de setting, niet alleen de mindset. Hoe beleefbaarder het experiment, hoe sterker de impact.
3. Bouw reflectiemomenten in
Stap regelmatig uit het experiment om er vanop afstand naar te kijken. Wat gebeurt er? Wat leren we? Wat verrast ons? Zonder reflectie geen ontwikkeling. Een experiment zonder reflectie is gewoon een activiteit.